OBSERWATORIUM DUSZPASTERSKIE Obserwujemy. Analizujemy. Pomagamy rozumieć.
OBSERWATORIUM DUSZPASTERSKIE · PRYZMAT

Słownik pojęć

Ankiety i ich wyniki stają się czytelniejsze, kiedy wiemy, co oznaczają używane pojęcia. Wyjaśniamy je prostym językiem, pokazujemy na przykładach i wskazujemy, gdzie łatwo o błędny wniosek.

A

Ankieta

Sposób zbierania odpowiedzi na uporządkowany zestaw pytań. Uczestnik samodzielnie wypełnia formularz, a organizator opracowuje zgromadzone odpowiedzi. Zakres wniosków zależy od sposobu dotarcia do uczestników, ich doboru i jakości informacji.

Przykład w praktyce

Ankieta o zaufaniu do Kościołów może opisywać doświadczenia uczestników. Udostępnienie formularza w internecie nie wystarcza, żeby uznać ich odpowiedzi za opinię wszystkich mieszkańców Polski.

Anonimowość

Sytuacja, w której odpowiedzi nie można przypisać konkretnej osobie za pomocą dostępnych danych i rozsądnie dostępnych środków. Brak pola z nazwiskiem nie przesądza o anonimowości, ponieważ identyfikację mogą umożliwić inne informacje lub ich połączenie.

Przykład w praktyce

Przed udziałem sprawdź zasady danej ankiety. Wpisanie nazwiska lub szczegółów pozwalających rozpoznać osobę w odpowiedzi otwartej może naruszyć anonimowość.

Autoselekcja

Samodzielna decyzja osoby o udziale po zetknięciu się z zaproszeniem do ankiety. Uczestnicy mogą różnić się od osób, które nie odpowiedziały, na przykład siłą zainteresowania tematem lub intensywnością doświadczeń.

Przykład w praktyce

W ankiecie o relacjach ze wspólnotą mogą częściej uczestniczyć osoby bardzo zadowolone albo szczególnie rozczarowane. Ich głosy są ważne, lecz nie muszą odzwierciedlać proporcji postaw w całej wspólnocie.

B

Brak odpowiedzi

Pominięcie pytania lub nieuczestniczenie w całej ankiecie. Pominięcie trzeba odróżnić od świadomego wybrania wariantu „Nie wiem” albo „Nie dotyczy”, ponieważ te odpowiedzi niosą odrębną informację.

Przykład w praktyce

Jeżeli na pytanie odpowiedziało 180 z 200 uczestników, procenty mogą mieć podstawę 180. Raport powinien wyjaśnić, jak uwzględniono pozostałe 20 osób.

C

CAWI

Zbieranie odpowiedzi za pomocą internetowego kwestionariusza, który uczestnik wypełnia samodzielnie. Skrót pochodzi od Computer Assisted Web Interviewing. Opisuje technikę, a nie sposób doboru uczestników ani reprezentatywność wyników.

Przykład w praktyce

Internetowy formularz można skierować do wcześniej dobranej grupy lub udostępnić otwarcie. Oba projekty wykorzystują CAWI, lecz mają inne ograniczenia wnioskowania.

D

Dobór losowy

Wybór uczestników oparty na mechanizmie losowania, w którym jednostki należące do określonej populacji mają znane, dodatnie prawdopodobieństwa trafienia do próby. Prawdopodobieństwa nie muszą być jednakowe we wszystkich schematach.

Przykład w praktyce

Losowanie osób z przygotowanego wykazu różni się od przyjmowania odpowiedzi tych, którzy zauważyli publiczny link i samodzielnie zdecydowali się uczestniczyć.

Dobór nielosowy

Wybór uczestników bez losowania zapewniającego znane prawdopodobieństwa włączenia do próby. Może obejmować zapraszanie wybranych środowisk lub otwarty udział osób zainteresowanych tematem.

Przykład w praktyce

Rozesłanie linku do wspólnot i przyjmowanie dobrowolnych odpowiedzi nie jest doborem losowym. Raport powinien określić kanały dotarcia i ograniczenia materiału.

Dobrowolny udział

Udział z własnej decyzji, bez przymusu i nacisku. Osoba powinna móc zrezygnować przed wysłaniem formularza. Późniejsze usunięcie konkretnej odpowiedzi zależy od zasad projektu i możliwości jej odnalezienia.

Przykład w praktyce

W anonimowej ankiecie organizator może nie być w stanie wskazać odpowiedzi konkretnego uczestnika po wysłaniu formularza. Zasady rezygnacji powinny być opisane przed udziałem.

Duplikat odpowiedzi

Powtórny zapis odpowiedzi, który zgodnie z przyjętymi zasadami nie powinien być liczony jako kolejny niezależny udział. Ocena wymaga jasnych kryteriów, ponieważ identyczne odpowiedzi mogą pochodzić od różnych osób.

Przykład w praktyce

Dwie osoby mogą zaznaczyć te same warianty. Sama zgodność odpowiedzi nie uzasadnia usunięcia jednej z nich.

K

Korelacja

Statystyczny związek między zmiennymi opisujący sposób ich wspólnego zmieniania się. Odpowiedni współczynnik zależy od rodzaju danych. Korelacja sama w sobie nie dowodzi, że jedno zjawisko jest przyczyną drugiego.

Przykład w praktyce

Osoby częściej uczestniczące w życiu wspólnoty mogą deklarować większe zaufanie. Nie wynika z tego automatycznie, że częstszy udział powoduje wzrost zaufania.

Kwestionariusz

Uporządkowany zestaw pytań, wariantów odpowiedzi i instrukcji. Jest narzędziem służącym do zbierania informacji. Treść, sposób sformułowania i kolejność pytań mogą wpływać na odpowiedzi.

Przykład w praktyce

Kwestionariusz o praktykach religijnych może obejmować pytania o uczestnictwo we wspólnocie, osobistą modlitwę i kontakty z duchownymi.

L

Liczebność

Liczba osób, odpowiedzi lub obserwacji uwzględnionych w zestawieniu. W tabelach często oznacza się ją literą n lub N. Autor powinien wyjaśnić, co jest liczone i której części materiału dotyczy liczba.

Przykład w praktyce

W ankiecie może uczestniczyć 300 osób, ale na pytanie dla duchownych odpowiedzieć 40. Liczebność dla tego pytania wynosi wtedy 40.

M

Margines błędu losowania

Miara niepewności oszacowania opartego na próbie losowej, określana dla przyjętego poziomu ufności i schematu doboru. Nie obejmuje wszystkich błędów, takich jak wadliwe pytania czy systematyczny brak odpowiedzi.

Przykład w praktyce

Do otwartej ankiety nie należy dopisywać standardowego marginesu błędu tylko na podstawie liczby odpowiedzi. Inne miary precyzji wymagają modelu, jawnych założeń i ich uzasadnienia.

Mediana

Wartość środkowa w uporządkowanym zbiorze liczb. Przy nieparzystej liczbie obserwacji jest to środkowa wartość, a przy parzystej zwykle średnia dwóch środkowych wartości. Mediana jest mniej wrażliwa na wartości skrajne niż średnia arytmetyczna.

Przykład w praktyce

Dla wieku pięciu uczestników: 20, 25, 30, 35 i 80 lat, mediana wynosi 30 lat, a średnia 38 lat.

Metryczka

Część kwestionariusza opisująca cechy uczestników potrzebne do przedstawienia i porównania odpowiedzi. Może obejmować wiek, region albo deklarowaną przynależność wyznaniową. Zakres pytań powinien wynikać z celu ankiety.

Przykład w praktyce

Wiek może być potrzebny do porównania grup wiekowych. Połączenie wielu szczegółowych cech w małej grupie może jednak ułatwiać rozpoznanie konkretnej osoby.

N

Nota metodologiczna

Opis powstania materiału towarzyszący konkretnej publikacji. Wyjaśnia cel ankiety, adresatów, terminy, sposób dotarcia do uczestników, liczebności, zasady opracowania i ograniczenia wyników.

Przykład w praktyce

Przy raporcie o zaufaniu nota podaje, kiedy zbierano odpowiedzi, gdzie udostępniano formularz i do kogo odnoszą się przedstawione wyniki.

O

Odsetek

Część określonej całości wyrażona w procentach. Oblicza się go, dzieląc liczbę wskazań lub osób przez przyjętą podstawę i mnożąc wynik przez 100. Bez znajomości podstawy procent może być mylący.

Przykład w praktyce

Jeśli wariant wybrało 30 spośród 120 osób odpowiadających na pytanie, odsetek wynosi 25%. Przy wielokrotnym wyborze suma odsetków może przekraczać 100%.

P

Pilotaż kwestionariusza

Próbne sprawdzenie treści pytań i działania formularza przed udostępnieniem ankiety. Pomaga wykryć niejasny język, brakujące warianty, problemy z kolejnością i usterki techniczne.

Przykład w praktyce

Kilka osób wypełnia formularz i opisuje, jak zrozumiało pytania. Uwagi pozwalają poprawić kwestionariusz przed rozpoczęciem zbierania odpowiedzi.

Podstawa procentowania

Liczba osób lub wskazań, względem której obliczane są procenty. Może oznaczać wszystkich uczestników, osoby odpowiadające na konkretne pytanie lub wszystkie zaznaczone warianty.

Przykład w praktyce

Gdy raport podaje, że 60% duchownych wskazało dany wariant, podstawą jest jasno określona grupa duchownych, a nie automatycznie wszyscy uczestnicy.

Populacja

Dokładnie określona zbiorowość, której dotyczy cel ankiety lub analizy. Może obejmować pełnoletnich mieszkańców kraju albo członków konkretnej wspólnoty. Nie jest tym samym co grupa osób, które odpowiedziały.

Przykład w praktyce

Jeśli interesują nas młodzi dorośli w Polsce, trzeba określić granice wieku i kryteria przynależności do tej grupy. Uczestnicy formularza stanowią jej część.

Poufność

Zasady ograniczające dostęp do informacji i ich ujawnianie. Dane mogą być poufne także wtedy, gdy upoważniony organizator zna tożsamość uczestnika. Poufność i anonimowość mają różne znaczenia.

Przykład w praktyce

Organizator wywiadu zna nazwisko rozmówcy, lecz zobowiązuje się do jego nieujawniania. Oznacza to poufność, a nie pełną anonimowość wobec organizatora.

Próba

Część populacji wybrana do udziału lub taka, od której zebrano informacje. Znaczenie wyników zależy od sposobu doboru i udziału oraz jakości odpowiedzi. Sama wielkość próby nie rozstrzyga o reprezentatywności.

Przykład w praktyce

Tysiąc dobrowolnych odpowiedzi z jednego środowiska może opisywać uczestników, ale nie musi odzwierciedlać postaw wszystkich chrześcijan w Polsce.

Punkt procentowy

Jednostka opisująca różnicę między wartościami wyrażonymi w procentach. Trzeba ją odróżnić od procentowej zmiany względem wartości początkowej.

Przykład w praktyce

Wzrost z 20% do 30% oznacza 10 punktów procentowych. Względem wartości początkowej jest to wzrost o 50%.

Pytanie filtrujące

Pytanie decydujące, które kolejne pytania dotyczą uczestnika. Pozwala unikać pytań niepasujących do jego sytuacji. Warunki przejścia powinny być logiczne i sprawdzone przed publikacją.

Przykład w praktyce

Osoba niekorzystająca z AI może pominąć pytania o częstotliwość jej używania.

Pytanie otwarte

Pytanie pozwalające odpowiedzieć własnymi słowami. Może ujawnić doświadczenia nieuwzględnione w gotowych wariantach, ale wymaga osobnego opracowania i ostrożności przy publikacji wypowiedzi.

Przykład w praktyce

Odpowiedzi o powodach odejścia ze wspólnoty można pogrupować według tematów. Cytaty trzeba sprawdzić pod kątem informacji pozwalających rozpoznać osoby.

Pytanie sugerujące

Pytanie, którego język lub konstrukcja podpowiada oczekiwaną odpowiedź albo z góry zakłada ocenę zjawiska. Może zniekształcać odpowiedzi i utrudniać interpretację.

Przykład w praktyce

„Jak bardzo szkodliwe jest korzystanie z AI?” zakłada szkodliwość. Neutralna wersja powinna dopuszczać oceny pozytywne, negatywne i niejednoznaczne.

Pytanie zamknięte

Pytanie z przygotowanymi wariantami odpowiedzi. Ułatwia zestawianie wyników, ale wymaga jasnej instrukcji i odpowiedniego zakresu wariantów. „Nie wiem” oraz „Nie dotyczy” mogą mieć różne znaczenia.

Przykład w praktyce

Pytanie o częstotliwość uczestnictwa we wspólnocie powinno mieć rozłączne przedziały, jeśli osoba ma zaznaczyć tylko jeden wariant.

R

Reprezentatywność

Właściwość materiału pozwalająca, przy uzasadnionych założeniach i odpowiednim sposobie wnioskowania, odnosić wyniki do określonej populacji. Duża liczba odpowiedzi ani zróżnicowanie uczestników nie zapewniają jej automatycznie.

Przykład w praktyce

Otwarta ankieta może zgromadzić osoby w różnym wieku i z wielu regionów. To jeszcze nie wystarcza, by uznać ją za reprezentatywną dla mieszkańców Polski.

Respondent

Osoba udzielająca odpowiedzi na pytania kwestionariusza. Można ją również nazwać uczestnikiem ankiety. Sam udział nie oznacza oficjalnego reprezentowania swojej wspólnoty ani wypowiadania się w jej imieniu.

Przykład w praktyce

Duchowny odpowiadający o własnych doświadczeniach jest uczestnikiem. Jego odpowiedź nie staje się automatycznie stanowiskiem całego Kościoła.

S

Skala odpowiedzi

Uporządkowany zestaw kategorii określający natężenie postawy, ocenę lub częstotliwość. Kategorie powinny być zrozumiałe. Odległości między kolejnymi odpowiedziami nie muszą być jednakowe.

Przykład w praktyce

Zaufanie można opisać kategoriami od „Zdecydowanie nie ufam” do „Zdecydowanie ufam”. Wariant „Nie wiem” nie musi oznaczać środkowego poziomu zaufania.

Sondaż

Zbieranie informacji o opiniach, postawach lub deklaracjach określonej zbiorowości. Może wykorzystywać kwestionariusz i różne techniki kontaktu. Nazwa sondaż nie przesądza o reprezentatywności.

Przykład w praktyce

Sondaż internetowy o postrzeganiu Kościołów wymaga określenia, kto mógł uczestniczyć, jak dotarto do tych osób i jakie ograniczenia mają wnioski.

Średnia arytmetyczna

Suma wartości liczbowych podzielona przez liczbę obserwacji. Jest miarą opisującą dane, lecz może silnie zmieniać się pod wpływem skrajnych wyników. Jej stosowanie wymaga odpowiedniego rodzaju danych.

Przykład w praktyce

Dla liczb 1, 2 i 9 średnia wynosi 4, mimo że dwie z trzech wartości są mniejsze. Warto opisać także rozkład danych.

W

Wielokrotny wybór

Możliwość zaznaczenia kilku wariantów w jednym pytaniu. Osoba może zostać uwzględniona przy kilku odpowiedziach, więc suma procentów liczonych względem osób może przekroczyć 100%.

Przykład w praktyce

Uczestnik wskazuje modlitwę, rozmowę z duchownym i pomoc materialną jako oczekiwane formy wsparcia. To trzy wskazania jednej osoby.

Wnioskowanie

Formułowanie ocen na podstawie informacji i jawnych założeń. Trzeba odróżnić opis odpowiedzi uczestników od uogólniania na szerszą zbiorowość oraz od wyjaśniania przyczyn zjawiska.

Przykład w praktyce

„40% uczestników wybrało ten wariant” opisuje materiał. „40% Polaków tak uważa” wymaga dodatkowych podstaw związanych z doborem i szacowaniem wyników.

Z

Zmienna

Cecha, której wartości mogą różnić się między osobami lub obserwacjami. Może być liczbą albo kategorią. Sposób zdefiniowania i pomiaru wpływa na możliwe porównania.

Przykład w praktyce

Wiek, częstotliwość modlitwy i deklarowany poziom zaufania to różne zmienne. Nie należy traktować ich tak samo przy obliczeniach.